Tôi Vẫn Còn Ở Đây

Trong phòng tư vấn của tôi, có một loại bệnh nhân mà tôi gặp nhiều hơn bất kỳ loại nào khác, và ít khi nói đến nhất.

Họ thường đến một mình. Thường ngồi xuống và mất một lúc trước khi bắt đầu nói. Và khi nói, câu đầu tiên thường là một câu xin lỗi: "Bác sĩ thứ lỗi, tôi biết mình đã già rồi nhưng..."

Già rồi nhưng.

Hai chữ đó, cái cách họ dùng tuổi tác như một lời biện hộ trước khi bắt đầu, như thể họ đang chuẩn bị sẵn để nghe tôi nói rằng mong muốn của họ là vô lý, cho tôi thấy tất cả những gì tôi cần biết về họ chỉ trong một câu.

Họ đã học được rất sâu, qua rất nhiều năm, rằng muốn thứ gì cho bản thân mình là thứ cần phải xin lỗi trước.

Bà Lan và tấm gương trong toilet

Bà đến gặp tôi năm 62 tuổi. Một mình, không có ai đi cùng. Ngồi xuống, đặt túi xách lên lòng, và nói: "Bác sĩ thứ lỗi, tôi biết mình đã già rồi nhưng tôi muốn hỏi xem có làm được gì không."

Tôi hỏi bà muốn làm gì. Bà cúi xuống mở túi, lấy ra một tờ giấy gấp tư, mở ra: là bức ảnh của chính bà, chụp cách đó hai mươi lăm năm. Đặt lên bàn trước mặt tôi.

"Tôi muốn trông giống cái này hơn một chút thôi. Không cần giống hệt."

Tôi nhìn bức ảnh. Người phụ nữ trong đó trạc 37 tuổi, cười, tóc cắt ngắn, mắt sáng. Rồi tôi nhìn bà ngồi trước mặt tôi. Và tôi hỏi: "Chuyện gì xảy ra giữa hai mươi lăm năm đó vậy bà?"

Bà im lặng. Rồi nói: "Chồng tôi bệnh mười hai năm. Tôi nuôi ông và nuôi ba đứa con. Ông mất năm ngoái. Giờ con cái đã có gia đình riêng. Tôi nhìn vào gương trong toilet mỗi sáng và không nhận ra mình nữa."

Khi nhu cầu làm đẹp là lời xác nhận sự hiện diện

Không nhận ra mình nữa.

Tôi ngồi yên một lúc với câu đó. Vì tôi biết bà không đến gặp tôi vì muốn đẹp. Bà đến vì muốn tìm lại người phụ nữ trong bức ảnh đó. Không phải khuôn mặt của bà ở tuổi 37. Mà cái ánh sáng trong mắt người phụ nữ đó, cái cảm giác còn là mình, còn hiện diện, còn đếm được.

Chúng tôi nói chuyện hơn một tiếng. Không nhiều về kỹ thuật. Nhiều hơn về bà. Về mười hai năm đó. Về việc ông mất đi và bà đứng giữa căn nhà trống và lần đầu tiên sau rất lâu không biết phải làm gì tiếp theo, không phải vì không có việc, mà vì cả cuộc sống bà đã được tổ chức xung quanh người khác, và bây giờ người khác không còn ở đó nữa.

Cuối cùng bà hỏi: "Vậy bác sĩ có làm được không?" Tôi nói có. Chúng tôi bàn về một ca nhỏ, phù hợp, thực tế. Bà gật đầu, cất bức ảnh vào túi, đứng dậy. Rồi, trước khi ra cửa, bà quay lại nói: "Cảm ơn bác sĩ đã không cười tôi."

Tôi không biết phải phản ứng thế nào với câu đó trong mấy giây. Rồi tôi hỏi: "Bà nghĩ tôi sẽ cười bà vì điều gì?" Bà nghĩ một chút rồi nói: "Vì đòi hỏi. Ở tuổi này mà còn đòi hỏi."

Đòi hỏi.

Cái từ bà dùng để gọi việc muốn nhìn thấy mình trong gương.

"

"Tôi đã ngồi với nhiều người kể câu chuyện của mình, và điều làm tôi đau không phải là những gì đã xảy ra với họ. Mà là cái cách họ xin lỗi vì đã để điều đó xảy ra." - BS CKII Lê Trung Kiên

Điều không ai nói thành lời: Xã hội của chúng ta dạy phụ nữ biến mất

Tôi muốn nói điều này thẳng, dù nó sẽ làm không ít người khó chịu.

Xã hội Việt Nam, và không chỉ Việt Nam, đã và đang dạy phụ nữ rằng sự tự xóa mình là đức hạnh. Người phụ nữ tốt là người hy sinh, là người đặt chồng con lên trước, là người không "đòi hỏi", không "làm màu", không mất thời gian vào bản thân khi còn có việc nhà, việc con, việc chồng, việc bố mẹ chồng, việc công ty cần làm.

Và cái bẫy tinh vi nhất của logic đó là: nó không chỉ được áp đặt từ ngoài vào. Sau đủ nhiều năm sống theo nó, người phụ nữ tự áp đặt nó lên chính mình. Họ cảm thấy tội lỗi khi mua cho mình một bộ quần áo trong khi con cái còn cần học phí. Họ cảm thấy ích kỷ khi dành một buổi chiều cho mình trong khi chồng chưa ăn cơm. Họ học được cách không thấy đói, không thấy mệt, không thấy buồn, không muốn.

Và rồi một ngày, thường là khi con đã lớn, hoặc khi chồng không còn ở đó nữa, hoặc khi họ đứng trước gương và không nhận ra người trong đó là ai, họ bắt đầu hỏi: tôi là ai nếu không phải là người vợ, người mẹ, người con, người phụng sự? Tôi muốn gì cho chính mình?

Và câu hỏi đó, vì không có chỗ nào khác để đặt ra, đôi khi kết thúc ở phòng tư vấn của tôi.

Không phải vì phẫu thuật là câu trả lời. Mà vì phẫu thuật là thứ duy nhất họ nghĩ đến được khi họ cuối cùng cho phép bản thân muốn một thứ gì đó, sau cả một đời không muốn. Và cái thứ đó, dù là nâng mí hay thu bụng hay bất cứ điều gì, không thực sự về ngoại hình. Nó về việc tồn tại. Về việc còn đếm được. Về việc nói: tôi vẫn còn ở đây.

Cơ thể như nơi lưu giữ những năm tháng đã đi qua

"

"Có những người đến gặp tôi không phải để được đẹp hơn. Họ đến để lần đầu tiên trong rất nhiều năm được phép muốn một thứ gì đó." - BS CKII Lê Trung Kiên

Người đàn ông không biết tên cơn đau của mình

Phụ nữ không phải là người duy nhất mang thứ này.

Tôi có những bệnh nhân nam đến với một thứ khác nhưng cùng gốc rễ. Đàn ông Việt Nam được dạy không được yếu. Không được nói về cảm xúc. Không được thừa nhận rằng có thứ gì đó đang đau bên trong. Họ học cách nén mọi thứ xuống và tiếp tục.

Và đôi khi, sau mười năm hay hai mươi năm nén, cái nỗi đau không tên đó tìm đường ra qua ngôn ngữ duy nhất được phép: cơ thể.

Tôi nhớ một người đàn ông, khoảng 48 tuổi, giám đốc một công ty nhỏ ở Hà Nội. Đến gặp tôi hỏi về gynecomastia, phì đại tuyến vú ở nam. Không phải trường hợp nặng về mặt lâm sàng. Nhưng ông đã mang nó suốt ba mươi năm, từ hồi học cấp ba, từ những lần bạn bè trêu ở bể bơi. Ba mươi năm không dám cởi áo ở bãi biển. Ba mươi năm mặc áo lót bên trong giữa mùa hè Hà Nội.

Ông kể điều đó không phải như một người đang kể chuyện đau. Ông kể như người đang đọc bản báo cáo, giọng đều đều, mắt nhìn thẳng. Nhưng đến câu "ba mươi năm không dám cởi áo đi biển cùng vợ con", giọng ông ngắt lại một chút. Chỉ một chút thôi. Rồi ông tiếp tục.

Ba mươi năm.

Tôi nghĩ về ba mươi năm đó. Về tất cả những buổi đi biển ông đã ngồi trên bờ với áo trên người. Về những lần con ông chạy vào nước mà ông nhìn từ xa. Về cái giá âm thầm của một thứ nhỏ mà không ai biết ông đang trả.

Ca đó tôi làm. Không phức tạp về mặt kỹ thuật. Nhưng khi ông quay lại tái khám, ông kể rằng mùa hè vừa rồi là lần đầu tiên trong ba mươi năm ông xuống biển cùng con. Ông không nói thêm gì. Tôi cũng không hỏi thêm gì. Có những thứ không cần nói.

Cô gái từ nhà máy

Không phải mọi câu chuyện trong phòng tư vấn của tôi đều về người có tiền.

Một buổi chiều có một cô gái trạc 26 tuổi đến gặp tôi. Áo đồng phục còn chưa kịp thay, tay vẫn còn dấu vết của dầu máy. Cô làm ca ở một nhà máy điện tử ngoại thành Hà Nội, đi làm từ 6 giờ sáng đến 6 giờ chiều, sáu ngày một tuần.

Cô đã để dành một năm rưỡi để có đủ tiền cho ca mổ mắt. Không nhiều tiền, nhưng với mức lương của cô, một năm rưỡi là rất dài.

Tôi hỏi cô tại sao muốn làm. Cô nói: "Em đi xin việc văn phòng mấy lần rồi, họ toàn nhìn ảnh rồi không gọi lại. Em biết mình không được bằng người ta." Rồi cô dừng lại, rồi nói thêm, nhỏ hơn: "Và em muốn, một lần thôi, nhìn vào gương thấy mình trông ổn."

Nhìn vào gương thấy mình trông ổn.

Câu đó nằm im trong phòng một lúc.

Tôi không muốn phân tích câu đó theo kiểu học thuật. Không muốn nói về ảnh hưởng của tiêu chuẩn sắc đẹp hay phân biệt đối xử trong tuyển dụng. Tất cả những điều đó đúng và quan trọng. Nhưng trước mặt tôi lúc đó là một con người cụ thể đã làm việc một năm rưỡi và tích lũy từng đồng để mua cho mình một điều mà tất cả chúng ta đáng được có mà không cần phải trả tiền: cảm giác trông ổn trong gương của chính mình.

Tìm lại mình sau một đời sống vì người khác

Tôi thực hiện ca đó. Và tôi tính thêm vào chi phí của mình cái trọng lượng mà tôi cảm nhận được từ câu chuyện của cô, theo một cách mà không có gì trong sách vở kế toán hay phẫu thuật nào ghi lại được.

"

"Cô ấy để dành một năm rưỡi để mua cho mình cảm giác trông ổn trong gương. Xã hội nào đó đáng lẽ phải cho cô điều đó miễn phí từ lâu rồi." - BS CKII Lê Trung Kiên

Câu hỏi tôi không trả lời được

Tôi là bác sĩ phẫu thuật. Tôi can thiệp vào cơ thể người. Tôi không thể làm thay đổi được cái cách xã hội nhìn vào người phụ nữ 60 tuổi và không còn thấy cô đó nữa. Tôi không thể sửa được hệ thống tuyển dụng phân biệt đối xử dựa trên ngoại hình. Tôi không thể mang lại cho bà Lan hai mươi lăm năm đã qua.

Có những buổi tối tôi về nhà và ngồi nghĩ về những bệnh nhân trong ngày, và câu hỏi cứ lẩn quẩn là: tôi đang giúp họ, hay tôi đang là một mắt xích trong cái hệ thống đang gây ra thứ làm họ phải đến gặp tôi?

Khi tôi giúp bà Lan nhìn lại gương thấy mình, tôi đang làm điều tốt. Tôi tin vào điều đó. Nhưng đồng thời, cái lý do bà cảm thấy cần phải xin lỗi trước khi hỏi tôi, cái lý do bà gọi việc muốn nhìn thấy mình là "đòi hỏi", đó là thứ tôi không giải quyết được. Tôi chỉ giải quyết được triệu chứng, không phải nguyên nhân.

Nguyên nhân sâu hơn nhiều. Nó nằm ở chỗ cô gái năm tuổi học được rằng em gái thì không được ồn ào. Ở chỗ cô thiếu nữ học được rằng muốn thứ gì cho mình là ích kỷ. Ở chỗ người phụ nữ trưởng thành học được rằng giá trị của mình là ở chỗ phục vụ được bao nhiêu người, không phải ở chỗ mình là ai. Và đến khi những bài học đó tích tụ đủ nặng, họ đến phòng tư vấn của tôi và xin lỗi trước khi hỏi.

Tôi không có câu trả lời cho câu hỏi đó. Tôi chỉ có thể làm những gì trong tầm tay của mình, từng người một, và cố gắng làm tốt phần đó.

Điều tôi học được từ những người này

Họ đã dạy tôi điều mà không có trường y nào dạy.

Rằng cơ thể người không chỉ là cơ thể. Nó là nơi một người lưu trữ lịch sử của mình, những vết thương không tên, những năm tháng đã sống và chưa sống, những thứ đã được phép và những thứ không bao giờ được phép. Khi ai đó chỉ vào một phần cơ thể mình và nói "tôi muốn thay đổi cái này", họ không chỉ đang nói về cơ thể.

Rằng mong muốn được nhìn thấy mình trong gương, được nhận ra mình, được cảm thấy hiện diện trong cơ thể của chính mình, không phải là điều xa xỉ hay tầm thường. Nó là thứ cơ bản của việc làm người. Và cái thực tế là có người phải để dành một năm rưỡi lương hoặc phải xin lỗi trước khi hỏi để có được thứ đó, đó là thứ chúng ta nên ngồi với và cảm thấy khó chịu một cách nghiêm túc.

Rằng bác sĩ thẩm mỹ, dù muốn hay không, đứng ở một chỗ rất kỳ lạ trong xã hội: chỗ mà người ta đến khi họ cuối cùng cho phép mình muốn một thứ gì đó, hoặc khi họ đang cố tìm lại chính mình sau khi đã mất quá lâu. Chỗ đó đòi hỏi nhiều hơn là kỹ thuật phẫu thuật tốt. Nó đòi hỏi biết lắng nghe. Biết nhận ra. Biết rằng đôi khi điều quan trọng nhất bạn có thể làm cho người ngồi trước mặt không phải là cầm dao mổ, mà là nhìn vào mắt họ và nói: tôi nghe bạn. Tôi không thấy bạn đang "đòi hỏi". Tôi thấy bạn đang còn ở đây.

"

"Thứ người ta thực sự mang vào phòng phẫu thuật thường không phải là thứ họ nói ra. Học cách nghe thứ không được nói ra là phần khó nhất của nghề này." - BS CKII Lê Trung Kiên

Và bà Lan

Tôi vẫn nghĩ về bà Lan.

Không phải vì ca phẫu thuật có gì đặc biệt. Về mặt kỹ thuật nó là ca bình thường. Tôi nghĩ về bà vì bức ảnh bà cất trong túi hai mươi lăm năm. Vì cái cách bà gấp nó lại cẩn thận sau khi đưa cho tôi xem, như thể đó là vật quý.

Tôi nghĩ bà không giữ bức ảnh đó vì muốn trở lại tuổi 37. Không ai muốn đảo ngược thời gian theo nghĩa đen. Bà giữ nó vì người phụ nữ trong bức ảnh đó còn nhìn ra thế giới với ánh mắt của người tin rằng mình có chỗ đứng trong đó. Và sau mười hai năm chăm chồng bệnh và hai mươi mấy năm trước đó làm tất cả những thứ một người phụ nữ được xã hội giao cho, cái ánh mắt đó đã tắt dần lúc nào không biết.

Thứ bà tìm kiếm trong phòng tư vấn của tôi không phải là khuôn mặt trẻ hơn. Là ánh mắt đó.

Và đó là thứ tôi không chắc mình có thể trả lại cho bà bằng bất kỳ dao mổ nào. Nhưng tôi hi vọng, bằng việc ngồi xuống và nghe bà, bằng việc không cười và không làm bà cảm thấy "đòi hỏi", tôi đã làm được một phần nhỏ của điều đó.

Có những điều rất nhỏ. Và đôi khi những điều rất nhỏ là tất cả những gì chúng ta có để cho nhau.

Bác sĩ CKII Lê Trung Kiên

Bác sĩ chuyên khoa II Phẫu thuật Thẩm mỹ với nhiều năm thực hành lâm sàng. Tất cả nhân vật trong bài đã được thay đổi chi tiết nhận dạng. Đây là bài viết về quan sát nghề nghiệp và những suy nghĩ mà người viết đã mang theo từ phòng tư vấn về nhà.