Ngành Thẩm Mỹ Có Đang Làm Thế Giới Đẹp Hơn Không?

Có một câu hỏi mà tôi đã không dám trả lời thẳng suốt mười mấy năm hành nghề. Không phải vì không biết câu trả lời, mà vì câu trả lời trung thực sẽ đặt ra một mâu thuẫn rất khó chịu ngay giữa lòng nghề của mình.

Câu hỏi đó là: ngành phẫu thuật thẩm mỹ, xét tổng thể, có đang làm thế giới đẹp hơn không?

Tôi viết bài này không phải để quảng bá. Cũng không phải để bào chữa cho ngành. Tôi viết vì tôi nghĩ đã đến lúc những người trong ngành phải tự đặt câu hỏi này thay vì để người ngoài hỏi, và lúc đó chúng ta chỉ có thể phản ứng thay vì chủ động định hình câu trả lời.

Những gì tôi thấy trong mười năm, và không thích nhìn nhận

Khoảng năm 2015 đến 2020, làn sóng phẫu thuật mắt hai mí nở rộ ở Việt Nam. Tôi không có số liệu chính xác trên toàn quốc, nhưng chỉ riêng trong cộng đồng bác sĩ thẩm mỹ, chúng tôi đều nhận thấy cùng một xu hướng: hàng triệu đôi mắt một mí đã trở thành hai mí, và phần lớn chúng trông... giống nhau.

Không phải giống nhau theo nghĩa xấu về kỹ thuật. Mà giống nhau theo nghĩa chúng đều đang hướng về cùng một khuôn mẫu. Một khuôn mẫu không phải của người Việt, không phải của bất kỳ tộc người Đông Á cụ thể nào, mà là khuôn mẫu được dựng nên từ ảnh idol Hàn Quốc trên Instagram và filter làm đẹp tự động của smartphone.

Sau đó là làn sóng cằm V-line. Rồi mũi cao thẳng. Rồi gương mặt "trái xoan chuẩn". Mỗi năm lại có một chuẩn mới, và mỗi chuẩn mới lại được theo đuổi bởi hàng trăm nghìn người cùng lúc, theo cùng một hướng, với cùng một kết quả mong muốn.

Tôi ngồi tư vấn và nhìn những bệnh nhân đặt điện thoại xuống bàn, mở ảnh filter, rồi nói: "Em muốn được như thế này." Và cái "như thế này" đó là một phiên bản kỹ thuật số đã được làm mịn, đã được căn chỉnh đối xứng, đã được loại bỏ mọi dấu hiệu của việc là người thật sống trên đời thật. Không phải là ảnh của người khác. Là ảnh của chính họ, sau khi phần mềm đã xử lý.

Câu hỏi khó ở đây là: nếu tôi thực hiện ca phẫu thuật đó, tôi đang làm người đó đẹp hơn, hay đang xóa bỏ một phần con người thật của họ?

Câu hỏi đạo đức phía sau ngành thẩm mỹ hiện đại

"

"Tôi đã từ chối những ca mà bệnh nhân không cần bác sĩ thẩm mỹ. Họ cần một cuộc trò chuyện khác hoàn toàn." - BS CKII Lê Trung Kiên

Câu hỏi mà ngành thẩm mỹ không muốn tự hỏi

Đây là câu hỏi không ai trong ngành muốn đặt ra thành lời, vì câu trả lời có thể rất bất tiện: liệu ngành thẩm mỹ có đang tạo ra chính cái nhu cầu mà nó bán giải pháp không?

Không phải theo nghĩa âm mưu. Không có ai ngồi trong phòng tối lên kế hoạch làm cho con người cảm thấy xấu hơn để bán phẫu thuật. Nhưng theo một nghĩa khác, tinh vi hơn và vì thế nguy hiểm hơn: cái nhìn lâm sàng và ngôn ngữ y khoa mà ngành thẩm mỹ áp vào cơ thể người có thể, và thực tế đã, tạo ra những khái niệm "vấn đề" trước khi bệnh nhân tự nhận ra đó là vấn đề của họ.

Tôi nhớ một bệnh nhân nữ, khoảng 28 tuổi, đến hỏi tôi về "mỡ lưng". Cô không có mỡ lưng đáng kể về mặt lâm sàng. Cô ở mức cân nặng bình thường, không có bất kỳ vấn đề nào mà bất kỳ bác sĩ tổng quát nào cũng sẽ lưu ý. Nhưng cô đã đọc đủ thứ trên mạng, đã nhìn đủ hình ảnh "before/after" trong các group Facebook, và bây giờ cô tin rằng mình có một vấn đề cần được giải quyết.

Tôi không làm ca đó. Nhưng câu hỏi mà tôi về nhà với nó là: ai đã dạy cô rằng đó là vấn đề? Và câu trả lời, nếu trung thực, là: chính ngành thẩm mỹ, thông qua marketing, thông qua content "giáo dục", thông qua hàng triệu ảnh trước/sau được chia sẻ khắp nơi.

Đây không phải câu hỏi dễ để có thể đưa ra câu trả lời luôn. Nhưng tôi nghĩ cần phải ngồi và suy tư với nó.

BA CÂU HỎI MÀ NGÀNH THẨM MỸ CẦN TỰ TRẢ LỜI

• Chúng ta đang giải phóng vẻ đẹp có sẵn trong mỗi người, hay đang áp một chuẩn vẻ đẹp bên ngoài vào cơ thể người ta?

• Khi một bệnh nhân nói "tôi không ưng cái này ở cơ thể mình", bao nhiêu phần trăm trong đó là cảm nhận thật, và bao nhiêu phần trăm là được tạo ra bởi môi trường thông tin họ sống trong?

• Nếu social media biến mất ngày mai, bao nhiêu ca phẫu thuật thẩm mỹ sẽ không còn được yêu cầu nữa?

Khi robot có thể làm tốt hơn bác sĩ: Chúng ta còn làm gì?

Trong vòng mười lăm đến hai mươi năm tới, hệ thống robot phẫu thuật hỗ trợ AI sẽ có khả năng thực hiện hút mỡ chính xác hơn tay người. Không phải giả thuyết, đây là hướng mà tất cả các nhóm nghiên cứu lớn đang đi. Độ sâu cannula được kiểm soát theo millimeter, năng lượng được điều chỉnh theo thời gian thực dựa trên phản hồi từ mô, không có sự mệt mỏi sau giờ thứ ba của ca mổ.

Khi điều đó xảy ra, câu hỏi đặt ra cho mọi bác sĩ phẫu thuật thẩm mỹ là: tôi còn làm gì?

Chuẩn đẹp, áp lực xã hội và trách nhiệm của người làm nghề

Tôi nghĩ nhiều về điều này. Và câu trả lời tôi đến với là: phần mà máy không thay thế được không phải là kỹ thuật. Kỹ thuật sẽ bị thay thế, một phần hay hoàn toàn, và chúng ta nên thành thật về điều đó thay vì phủ nhận. Phần mà máy không thay thế được là phán đoán lâm sàng trong bối cảnh con người cụ thể, và quan trọng hơn, là khả năng hỏi đúng câu hỏi trước khi bắt đầu.

Hệ thống AI, dù chính xác đến đâu về kỹ thuật, không thể hỏi bệnh nhân: "Điều gì đang thực sự làm bạn muốn thay đổi điều này?" Không thể nhận ra khi một bệnh nhân đến phòng tư vấn với nỗi đau không phải về hình thể. Không thể từ chối ca mổ vì lý do bệnh nhân chưa sẵn sàng về mặt tâm lý, dù về mặt kỹ thuật họ là ứng viên phù hợp hoàn toàn.

Tương lai của bác sĩ phẫu thuật thẩm mỹ giỏi, theo tôi, không nằm ở chỗ tay họ khéo hơn robot. Nó nằm ở chỗ họ hiểu con người tốt hơn bất kỳ hệ thống nào. Đó là thứ không ai đang đào tạo đủ nghiêm túc hiện nay.

"

"Trong mười năm nữa, bác sĩ giỏi không phải là người cầm dao khéo nhất. Là người biết khi nào không nên cầm dao." - BS CKII Lê Trung Kiên

Dân chủ hóa thẩm mỹ: Tốt hay chưa chắc?

Một trong những thứ hay được nói đến như là "tiến bộ" của ngành thẩm mỹ là việc làm đẹp ngày càng trở nên phổ cập hơn. Hai mươi năm trước, phẫu thuật thẩm mỹ là đặc quyền của giới giàu có. Bây giờ, ở Hà Nội hay Sài Gòn, một ca mắt hai mí có thể được thực hiện với giá bằng vài ngày lương. Và người ta hay nói điều này như một thứ không thể tranh luận: tiếp cận rộng hơn là tốt hơn.

Tôi không chắc điều đó đúng hoàn toàn.

Khi giá giảm xuống đủ thấp, áp lực cạnh tranh buộc ai đó phải cắt giảm ở đâu đó. Thường là ở đào tạo, ở thiết bị, ở thời gian tư vấn, ở quy trình an toàn. Tôi đã gặp bệnh nhân đến phòng khám của tôi sau khi đã làm ở những chỗ rẻ hơn nhiều, mang theo kết quả mà ai nhìn cũng biết là có vấn đề, và câu chuyện của họ thường đều bắt đầu bằng: "Hồi đó thấy rẻ nên làm."

Ở Hà Nội, tôi biết những spa thẩm mỹ tự gọi mình là "phòng khám" đang thực hiện thủ thuật xâm lấn mà theo quy định pháp luật, chỉ bác sĩ có chứng chỉ chuyên khoa mới được làm. Những nơi đó tồn tại không phải vì pháp luật không có, mà vì nhu cầu đủ lớn và giám sát không đủ chặt. Và khi có sự cố, người chịu hậu quả là bệnh nhân, không phải người mở phòng.

Dân chủ hóa thẩm mỹ chỉ là tốt khi đi kèm với dân chủ hóa chất lượng và an toàn. Không có thứ sau, thứ trước chỉ là tiếp cận rộng hơn đến rủi ro.

Vậy tại sao tôi vẫn tin tương lai sẽ tốt hơn?

Sau tất cả những gì tôi vừa viết, câu hỏi hợp lý là: vậy anh vẫn làm nghề này vì sao?

Câu trả lời thật của tôi không phải là câu trả lời đẹp. Tôi vẫn hành nghề một phần vì tôi đã đầu tư quá nhiều vào đây để bỏ, một phần vì tôi thực sự tin vào những ca mình làm. Nhưng lý do tôi tin vào tương lai của ngành không phải là tôi đã giải quyết xong những mâu thuẫn ở trên. Nó là vì tôi thấy những thay đổi đang xảy ra, chậm nhưng thật.

Thứ nhất: thế hệ bệnh nhân trẻ hiện nay, đặc biệt những người sinh sau 2000, đang có nhận thức khác về cơ thể so với thế hệ trước. Tôi gặp ngày càng nhiều bệnh nhân trẻ đến phòng khám không phải để "làm đẹp theo chuẩn" mà để "được nhìn giống cách mình cảm nhận về mình". Đây là khác biệt lớn. Không phải hướng đến khuôn mẫu bên ngoài, mà hướng đến sự thật bên trong.

Khi làm đẹp cần được đặt trong bối cảnh con người

Thứ hai: phong trào body positivity, dù còn nhiều tranh cãi về cách thực hành, đang thực sự thay đổi ngôn ngữ mà người ta dùng khi nói về cơ thể mình. Bệnh nhân ngày càng ít nói "tôi ghét cái này ở mình" và ngày càng nhiều người nói "tôi muốn điều chỉnh điều này vì nó làm tôi không thoải mái với chính mình". Cùng một yêu cầu, nhưng xuất phát điểm cảm xúc hoàn toàn khác. Và xuất phát điểm đó quyết định rất nhiều đến liệu kết quả sau phẫu thuật có thực sự làm người đó hạnh phúc hơn không.

Thứ ba: và đây là thứ tôi tin nhất, tôi thấy ngày càng nhiều bác sĩ trẻ trong ngành đang đặt câu hỏi đúng. Không phải "làm thế nào để ca này hoàn hảo về kỹ thuật", mà là "ca này có nên được thực hiện không và tại sao". Thế hệ bác sĩ đó, nếu trưởng thành đúng cách, sẽ định hình ngành theo hướng tôi muốn thấy.

NĂM ĐIỀU TÔI MUỐN THẤY Ở NGÀNH THẨM MỸ VIỆT NAM TRONG 10 NĂM TỚI

• Đào tạo tâm lý học cơ bản được đưa vào chương trình đào tạo bác sĩ thẩm mỹ, không phải như môn phụ mà như năng lực cốt lõi

• Tiêu chuẩn tối thiểu về thời gian tư vấn trước ca mổ được quy định rõ, đủ để đánh giá động cơ và kỳ vọng, không chỉ đánh giá y khoa

• Hệ thống theo dõi biến chứng và kết quả dài hạn được xây dựng ở cấp quốc gia, để ngành có dữ liệu thật thay vì chỉ có ảnh before/after được chọn lọc

• Bệnh nhân được tiếp cận dễ dàng với thông tin về giới hạn thực tế của từng thủ thuật, không phải chỉ từ tài liệu marketing của phòng khám

• Ranh giới pháp lý giữa phẫu thuật thẩm mỹ y tế và dịch vụ làm đẹp thẩm mỹ được thực thi nghiêm, không phải chỉ tồn tại trên giấy

Câu hỏi tôi vẫn chưa có câu trả lời

Tôi không kết thúc bài này với một kết luận gọn gàng, vì tôi không có kết luận gọn gàng.

Tôi vẫn chưa biết làm thế nào để một ngành kinh doanh có thể đồng thời trung thực với bệnh nhân về những gì họ thực sự cần và vẫn tồn tại về mặt tài chính khi câu trả lời đúng đôi khi là "bạn không cần phẫu thuật gì cả". Đây là mâu thuẫn cấu trúc mà tôi không giải quyết được, chỉ cố gắng quản lý trong thực hành của mình từng ca một.

Tôi vẫn chưa biết làm thế nào để phân biệt rõ ràng giữa bệnh nhân muốn thay đổi vì lý do xuất phát từ bên trong và bệnh nhân muốn thay đổi vì áp lực xã hội được nội tâm hóa đến mức trở thành tiếng nói bên trong. Ranh giới đó mờ và tôi không chắc bản thân mình lúc nào cũng đọc được đúng.

Và tôi vẫn chưa biết liệu cái tốt mà tôi làm được trong từng ca riêng lẻ có vượt qua cái không tốt mà ngành này tạo ra ở cấp độ xã hội hay không. Đây là câu hỏi mà tôi có thể sẽ không bao giờ có câu trả lời thỏa đáng.

Nhưng tôi nghĩ việc đặt câu hỏi quan trọng hơn là có câu trả lời. Ngành thẩm mỹ cần nhiều người đặt câu hỏi khó hơn là nhiều người đưa ra câu trả lời dễ. Và bệnh nhân, người cuối cùng đang trả tiền cho cả hệ thống này, xứng đáng được biết rằng có những bác sĩ đang thực sự nghĩ về những điều này, không chỉ nghĩ về kỹ thuật tiếp theo.

"

"Bác sĩ thẩm mỹ tốt không phải là người luôn biết nên làm gì. Là người không bao giờ ngừng tự hỏi liệu mình có đang làm đúng không." - BS CKII Lê Trung Kiên

Thế giới sẽ đẹp hơn, nhưng không theo cách dễ đoán

Câu trả lời của tôi cho câu hỏi ban đầu, sau mười mấy năm và hàng nghìn ca, là: có, ngành thẩm mỹ có thể góp phần làm thế giới đẹp hơn. Nhưng không phải vì nó tạo ra nhiều khuôn mặt đẹp hơn theo một chuẩn nhất định. Mà vì, khi được thực hành đúng, nó có thể giúp một người nhìn vào gương và thấy được người mình muốn trở thành, không phải người xã hội muốn họ là.

Đó là hai thứ rất khác nhau. Và khoảng cách giữa hai thứ đó là nơi ngành thẩm mỹ hoặc sẽ tìm ra ý nghĩa thực sự của mình, hoặc sẽ tiếp tục là một cỗ máy bán giải pháp cho những vấn đề mà chính nó đã góp phần tạo ra.

Tôi chọn tin vào khả năng thứ nhất. Không phải vì tôi ngây thơ. Mà vì không có lựa chọn nào khác xứng đáng để làm nghề.

Bác sĩ CKII Lê Trung Kiên

Bác sĩ chuyên khoa II Phẫu thuật Thẩm mỹ với nhiều năm thực hành điêu khắc hình thể nâng cao. Bài viết này phản ánh góc nhìn cá nhân của tác giả về những câu hỏi mà ngành thẩm mỹ chưa sẵn sàng trả lời, không đại diện cho bất kỳ tổ chức hay hiệp hội nào.